ʻ belgisi: qonun nima deydi, Unicode nimani · Ipak

> Qonun ʻ belgisining alifboda borligini va nimaga kerakligini belgilaydi, lekin qanday koʻrinishini aytmaydi; «olti»ga oʻxshash shaklni Unicode maslahat beradi, uni esa yakunda shrift dizayneri tanlaydi.

[Oʻzbekcha](https://ipak.xronocode.com/jarayon/okina-law-unicode/index.md) · [English](https://ipak.xronocode.com/en/jarayon/okina-law-unicode/index.md) · [Русский](https://ipak.xronocode.com/ru/jarayon/okina-law-unicode/index.md) · [Español](https://ipak.xronocode.com/es/jarayon/okina-law-unicode/index.md) · [Português](https://ipak.xronocode.com/pt/jarayon/okina-law-unicode/index.md) · [中文](https://ipak.xronocode.com/zh/jarayon/okina-law-unicode/index.md)

[Jarayon]

# ʻ belgisi: qonun nima deydi, Unicode nimani

Qonun ʻ belgisining alifboda borligini va nimaga kerakligini belgilaydi, lekin qanday koʻrinishini aytmaydi; «olti»ga oʻxshash shaklni Unicode maslahat beradi, uni esa yakunda shrift dizayneri tanlaydi.

1995-yilgi oʻzbek lotin yozuvida yuqoridan oʻng tomonda kichik belgi bilan yoziladigan ikki harf bor: Oʻ va Gʻ. Belgining oʻzi teskari vergulga yoki «6» raqamiga oʻxshaydi. Yonida uning «qardoshi» — «9»ga oʻxshash ʼ yashaydi. Bu tutuk belgisi (tutuq belgisi), ajratish belgisi: maʼlumot, sanʼat.

Belgi kichkina, ammo aynan uning ustida shriftlarning va yozuvlarning koʻpi buziladi. Oʻz variantimizni chiza boshlaganimizda birinchi navbatda savol tugʻildi: u qanday shaklda boʻlishi kerak? Meʼyor bormi? Qonunni, imlo qoidalarini, Unicode standartini va xalqaro transliteratsiya jadvalini oʻqidik. Javob kutilmagan chiqdi.

## Qonunda nima yozilgan

Oʻzbek lotin yozuvi 1993-yil 2-sentyabrdagi 931-XII-sonli qonun bilan joriy etilgan. Alifbo hozirgi koʻrinishida 1995-yil 6-maydagi oʻzgartirishlar bilan belgilangan [1]. Qonunda harflar jadvali bor. Unda Oʻ va Gʻ sanab oʻtilgan, jadval oxirida esa belgining oʻzi koʻrsatilgan va apostrof deb atalgan.

Qiziq tafsilot: rasmiy lex.uz portalidagi qonunning ruscha matnida bu harflar teskari shtrix bilan chop etilgan — «O`o`», «G`g`», belgining oʻzi esa «(`)» koʻrinishida koʻrsatilib, bu apostrof ekanligi izohlangan [1]. Bu — oʻzbek alifbosida boʻlmasligi kerak boʻlgan yozuv mashinkasi belgisi U+0060. Albatta, bu qonunchining qarori emas, elektron nusxaning xususiyati. Ammo u asosiy gapni yaxshi koʻrsatadi: **qonun belgini sanab oʻtadi va nimaga kerakligini aytadi, lekin uning shaklini tasvirlamaydi**.

Imlo qoidalari 1995-yil 24-avgustdagi 339-sonli Vazirlar Mahkamasi qarori bilan tasdiqlangan [2]. Unda Oʻ harfi qanday tovushni yetkazishi (5-punkt) va Gʻ harfi (28-punkt) haqida batafsil aytilgan. 32-punkt ʼ belgisiga bagʻishlangan: u oʻzlashma soʻzlardagi choʻziq unlini bildiradi (aʼlo, baʼzan) va unlini oldingi undoshdan ajratadi (inʼom, sanʼat). Yana ikki punkt shu belgiga tegishli: 17-punktga koʻra, s va h ikkita alohida tovushni bildirganda («sh» tovushi emas) ularning orasiga ʼ qoʻyiladi (Isʼhoq, asʼhob); 75-punktga koʻra, soʻz boʻlinayotganda belgi birinchi satrda qoladi (maʼ-rifat, inʼ-om). lex.uz dagi qoidalarning elektron matnida «toʻgʻri» U+02BB va U+02BC belgilari turibdi. Ammo bu yerda ham belgi qanday koʻrinishi kerakligi haqida bir ogʻiz ham yoʻq: ogʻishi, oʻlchami, qalinligi, balandlikda qayerda turishi qanday.

**Maʼlumot.** Qonun va qoidalar **alifbo tarkibini va belgi vazifasini** belgilaydi. Shakl hech yerda belgilanmagan. Demak, ʻ chizmasi — qonun talabi emas, shrift dizaynerining qarori. Yagona talab: belgi tanish boʻlishi va ʼ bilan aralashib qolmasligi kerak.

## Unicode nima deydi

Unicode — har bir belgining raqami va nomi bor xalqaro jadval. Oʻzbek tili uchun ikki belgi muhim [3]:

**U+02BB MODIFIER LETTER TURNED COMMA** — «modifikator harf: teskari vergul». Bu — Oʻ va Gʻ dagi ʻ.

**U+02BC MODIFIER LETTER APOSTROPHE** — «modifikator harf: apostrof». Bu — ʼ, tutuk belgisi (tutuq belgisi).

«Modifikator» soʻzi bu yerda muhim. Unicode uchun bu — **harf**, tinish belgisi emas. Dasturlar uni soʻzning bir qismi deb hisoblaydi. ‘ va ’ qoʻshtirnoqlari (U+2018, U+2019) — boshqa belgilar: ular tinish belgilari. Toʻgʻri apostrof ' (U+0027) — yozuv mashinkasi belgisi.

«Teskari vergul» nomining oʻzi «6» shakliga ishora qiladi. Unicode qoʻllanidagi misollar — gavayilik ʻokina va tongalik fakauʻa [3]. Oʻzbek tili u yerda tilga olinmagan. Bu yana bir bor koʻrsatadi: Unicode belgiga raqam va nom beradi, lekin uni dizayner oʻrniga chizib bermaydi. Odatiy «olti» qiyofasi belgi nomidan keladi, oʻzbek qonunidan emas.

![Ipak Davlat dagi ʻ va ʼ belgilari](https://ipak.xronocode.com/images/p/okina-law-unicode/okina-tutuq-davlat.png)

*Ipak Davlat Bold dagi ʻ (U+02BB) va ʼ (U+02BC) belgilari: Oʻzbekiston, Gʻulom, maʼlumot. ʻ — ogʻir qismi pastdagi uchburchak, ʼ — ogʻir qismi yuqoridagi uchburchak. Ipak; shrift — SIL OFL 1.1 · CC BY 4.0 · Ipak*

## Amalda nima qilinadi

Toʻgʻri belgi standart klaviatura tartiblarida yoʻq. Windows ning oʻzbek tili uchun oʻrnatilgan tartiblari orasida faqat kirill bor (Uzbek Cyrillic); oʻzbek lotin tartibi yoʻq va ʻ (U+02BB) ni terishning oʻrnatilgan usuli ham yoʻq [11]. Word da belgini shunday olish mumkin: 02BB ni terib, Alt+X ni bosish kifoya. Shuning uchun odamlar qoʻl ostidagini qoʻyadilar: toʻgʻri apostrof yoki qoʻshtirnoq [7][8].

Kun.uz jurnalisti Shuhrat Shokirjonov 2023-yilda buni shunday yozgan edi: «Bitta so‘zni 13 xil yozish mumkinligiga guvoh bo‘lasiz va ulardan faqat bittasi to‘g‘ri» — yaʼni bitta soʻzni 13 xil usulda yozish mumkinligini va toʻgʻrisi faqat bittasi ekanini koʻrasiz [9].

Buni ochiq kartada tekshirdik (oʻz oʻlchovimiz, 2026-yil 18-oktabr: OpenStreetMap ga Overpass API servisi orqali yuborilgan soʻrov Toshkent chegaralaridagi obyektlarni oʻzbekcha nomi boʻyicha sanadi). Oʻzbekcha nomida O yoki G dan keyin oʻxshash belgilardan biri turadigan taxminan 4600 obyekt topildi. Taxminan 88 % hollarda toʻgʻri apostrof, toʻgʻri ʻ esa taxminan 7 % hollarda turgan edi.

**Maʼlumot.** Hatto xalqaro BGN/PCGN transliteratsiya jadvali ham (AQSH va Buyuk Britaniya kartograflari foydalanadigan 2000-yilgi kelishuv) Ў ni **o‘**, Ғ ni **g‘** deb yozadi — va bu yerda U+02BB emas, U+2018 qoʻshtirnoq turganini toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatadi. Yumshoq va qattiq belgilar U+2019 qoʻshtirnoq bilan beriladi [4][5]. Yaʼni jiddiy hujjatlarda ham «toʻgʻri» belgi — qoida emas, kamdan-kam hodisa.

## Shrift dizaynerining maslahati

Mutaxassislardan topgan yagona amaliy tavsiya — type.today saytidagi oʻzbek yozuvi haqidagi maqolada (2023). Belgi u yerda baʼzi shriftlarda qoʻshtirnoqdan oʻlchami bilan farq qiladigan teskari yakka qoʻshtirnoq sifatida tasvirlangan. Asosiy maslahat — O yoki G bilan belgi orasidagi masofani juda katta qilmaslik, aks holda terishda teshiklar paydo boʻladi [6].

Buni oʻzimiz ham koʻrdik. Oʻlchovimiz (2026-yil oktabr): Google Fonts dagi oʻnta mashhur ochiq shrift, belgilar jadvali fontTools orqali oʻqilgan, sinov satri HarfBuzz bilan terilgan. Oʻntasidan toʻrttasida ʻ belgisi umuman yoʻq. IBM Plex Sans da belgi keragidan 2–3 baravar keng va soʻz boʻlaklarga boʻlinib ketadi: «O ʻ zbekiston». Faqat bitta shrift — Montserrat — belgini O va G ga biroz yaqinlashtiradi. Hech biri ʻ ni harfning bir qismi qilib chizmagan.

Koʻchalarda belgi shakli odatda toʻgʻri, muammo boshqada: u mayda va siqilgan turadi.

![NAVOIY KOʻCHASI koʻrsatkichi](https://ipak.xronocode.com/images/p/okina-law-unicode/17-navoiy-street-sign.jpg)

*Koʻcha koʻrsatkichi NAVOIY KOʻCHASI, Toshkent. ʻ belgisining shakli toʻgʻri, lekin u mayda va O bilan C orasiga siqib qoʻyilgan. Enric, Wikimedia Commons · CC BY 4.0*

## Bu shrift uchun nimani anglatadi

Qonun shaklni belgilamagani uchun uni erkin oʻylab topamiz — va belgi ishlashiga erishishimiz shart.

Ipak Davlatda ʻ va ʼ belgilari qaytadan chizilgan. Asos shriftdagi qoʻshtirnoqning yumaloq «tomchisi» harflarimizning toʻgʻri kesimlariga mos kelmasdi. Endi bu — toʻgʻri kesimli uchburchak. Ogʻir uchi chiziq qalinligining bir yarim baravari, yengil uchi deyarli oʻtkir. ʻ da massa pastda va ogʻish 10°, ʼ da massa yuqorida va ogʻish 23°. Shunday qilib belgilarni uzoqdan ham aralashtirib yubormaysiz.

ʻ belgisi O va G ga zich turadi, xuddi harfning bir qismidek. Keyingi harf esa odatdagidek masofaga chekinadi. Buni qanday tekislaganimiz haqida batafsil — «Belgi polosasi: Oʻ va Gʻni qanday tekislash kerak» maqolasida.

Odamlar baribir toʻgʻri apostrof tergani uchun shrift oʻzi yordam beradi. Oʻzbek matni uchun almashtirish yoqilgan: soʻz ichida O va G dan keyin terilgan ' belgisi ʻ ga, harflar orasida esa ʼ ga aylanadi. Inglizcha King's soʻziga shrift tegirmaydi.

![Almashtirishdan oldin va keyin toʻgʻri apostrof](https://ipak.xronocode.com/images/p/okina-law-unicode/typed-apostrophe-before-after.png)

*Klaviaturadan toʻgʻri apostrof (') bilan terilgan bir xil satr. Yuqorida — almashtirishsiz, pastda — oʻzbek tili uchun almashtirishi yoqilgan Ipak Davlat Regular: O va G dan keyin ʻ, harflar orasida ʼ turadi. Ipak; shrift — SIL OFL 1.1 · CC BY 4.0 · Ipak*

Kutubxonaning aktsent shriftlarida — Bannai, Ganch, Metro, Kalam — belgi har bir uslub mantiqida chizilgan, qoʻshtirnoqlardan tayyor olingan emas. Bu aynan shuning uchun mumkinki, belgi shakli — dizayner qarori, qonun talabi emas.

## Manbalar

Oʻzbekiston Respublikasining 931-XII-sonli qonuni, 02.09.1993, 06.05.1995-dagi Qonun tahririda; lex.uz dagi ruscha matn. [https://lex.uz/docs/112283](https://lex.uz/docs/112283)

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 24.08.1995-dagi 339-sonli qarori «Oʻzbek tili imlosining asosiy qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida». [https://lex.uz/docs/1625271](https://lex.uz/docs/1625271)

Unicode Character Database, NamesList.txt. [https://www.unicode.org/Public/UNIDATA/NamesList.txt](https://www.unicode.org/Public/UNIDATA/NamesList.txt)

BGN/PCGN 2000 Agreement, Uzbek: Table of Correspondences (dolzarbligi 2017-yil noyabrda tekshirilgan). [https://geonames.nga.mil/geonames/GNSSearch/GNSDocs/romanization/TABLE_OF_CORRESPONDENCES_FOR_UZBEK.pdf](https://geonames.nga.mil/geonames/GNSSearch/GNSDocs/romanization/TABLE_OF_CORRESPONDENCES_FOR_UZBEK.pdf)

GOV.UK: Romanization systems. [https://www.gov.uk/government/publications/romanization-systems](https://www.gov.uk/government/publications/romanization-systems)

type.today: Uzbek. А. Шайдуллина, 04.12.2023. [https://type.today/en/journal/uzbek](https://type.today/en/journal/uzbek)

Wikipedia: Gʻ. [https://en.wikipedia.org/wiki/Gʻ](https://en.wikipedia.org/wiki/G%CA%BB)

Wikipedia: Uzbek alphabet. [https://en.wikipedia.org/wiki/Uzbek_alphabet](https://en.wikipedia.org/wiki/Uzbek_alphabet)

Kun.uz, 27.09.2023. [https://kun.uz/news/2023/09/27/lotin-yozuvini-takomillashtirish-muammoli-4-ta-harf-nega-ozgartirilmoqda](https://kun.uz/news/2023/09/27/lotin-yozuvini-takomillashtirish-muammoli-4-ta-harf-nega-ozgartirilmoqda)

Wikimedia Commons: NAVOIY KOʻCHASI koʻrsatkichi (Enric, CC BY 4.0). [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:184_Navoiy_Shoh_Ko'chasi_(Taixkent),_rètol.jpg](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:184_Navoiy_Shoh_Ko%27chasi_(Taixkent),_r%C3%A8tol.jpg)

Microsoft: Keyboard identifiers and input method editors for Windows. [https://learn.microsoft.com/en-us/windows-hardware/manufacture/desktop/windows-language-pack-default-values](https://learn.microsoft.com/en-us/windows-hardware/manufacture/desktop/windows-language-pack-default-values)

OpenStreetMap boʻyicha oʻlchov — oʻzimizniki (Overpass API — xarita maʼlumotlariga soʻrov yuboradigan servis, shrift Overpass bilan adashtirmang; 18.10.2026; maʼlumotlar © OpenStreetMap ishtirokchilari, ODbL). Oʻnta ochiq shriftni tekshirish ham oʻzimizniki (Google Fonts fayllari, 18.10.2026; fontTools va HarfBuzz).

---
Sahifa: https://ipak.xronocode.com/jarayon/okina-law-unicode/ · SIL Open Font License 1.1 · avenex@xronocode.com