IPAK

Jarayon

Nega noldan emas

Ish shrifti Ipak Davlat ochiq Overpass dan oʻsgan: asosni qanday tanlaganimiz va oʻzbek tili uchun nimani qoʻshishga toʻgʻri kelgani.

Aktsent shriftlar — bannai, ganch, metro, qalam — dan tashqari taxtalar, koʻrsatkichlar va blankalar uchun sokin ish shrifti kerak: qatʼiy, rasmiy, chizmachilik uslubidarogʻi. Bunday shriftni noldan chizishning hojati yoʻq.

Shuning uchun Ipak ikki qismdan iborat kutubxona. Aktsent shriftlarni oʻzimiz chizamiz: ularda hech kimda yoʻq tanish mahalliy motiv bor. Ish shriftlari — taxtalar, koʻrsatkichlar, blankalar uchun — ochiq asos ustiga quriladi va unga oʻzbek qatlami qoʻshiladi. Bunday birinchi shrift — Ipak Davlat.

Toshkent aeroporti tomidagi Ipak Davlat Bold, maket
Toshkent aeroporti tomidagi Ipak Davlat Bold. Maket: fotodagi eski yozuv almashtirilgan. Foto: Alpasli, Wikimedia Commons; maket — Ipak · CC BY-SA 4.0 (foto: Alpasli; maket — Ipak)

Ish shriftini noldan chizmaslik nima uchun toʻgʻri

Yaxshi ish groteski — minglab gliflar. Glif — shriftdagi bitta belgining tasviri: harf, raqam, strelka. Har birini ikki koʻrinishda chizish, boʻshliqlarni tekislash, yuzlab juftlikni tekshirish kerak. Professional ochiq shriftlar bu yoʻlni allaqachon oʻtgan: ular yillar davomida yaratilgan, minglab foydalanuvchi tomonidan sinovdan oʻtgan.

Oʻzinikini faqat asosda boʻshliq boʻlgan joyga qoʻshamiz. Oʻzbek tili uchun bunday joylar koʻp emas, lekin ular eng koʻzga tashlanadigan joyda: ʻ va ʼ belgilari, ular bilan juftliklar, Ў Қ Ғ Ҳ li kirill va uning juftliklari. Ish aynan shu yerda kerak, H harfida emas.

Nima izladik

Asosga qoʻyiladigan talablarni oldindan yozib chiqdik:

  1. Ochiq litsenziya — shriftni oʻzgartirish va oʻzgargan versiyani tarqatishga ruxsat beradigan.
  2. Toʻliq kirill, oʻzbek Ў Қ Ғ Ҳ lari bilan birga. Oʻzbek tili ham lotin, ham kirill bilan yoziladi, taxtalarda ikkalasi ham uchraydi.
  3. 2026-yil qonuni harflari — Ö Ğ Ş Ç. Qonun parlament tomonidan maʼqullangan, biroq 2026-yil 19-oktabr holatiga imzolanmagan; shrift oldindan tayyor boʻlishi kerak.
  4. Xarakter: qatʼiy, «rasmiy», muhandislik quruqligi bilan.

Talablar roʻyxatida ʻ belgisi yoʻq edi. Biz uni har qanday holatda oʻzimiz chizishimizni bilardik: tadqiqotda ʻ teskari qoʻshtirnoq emas, harfning bir qismi sifatida loyihalangan bitta ham shrift topilmadi.

Qanday tekshirdik

Google Fonts dan ochiq shriftlar oldik va ikkita savolni tekshirdik. Shriftda kerakli belgilar bormi — bu faylning belgilar jadvalidan koʻrinadi. Va ular terilganda qanday koʻrinadi — buning uchun satrni brauzerlarda matnni yoyadigan xuddi shu HarfBuzz dasturi bilan terdik.

Tekshirish satri: OʻZBEKISTON ЎЗБЕКИСТОН ҚҒҲ ÖĞŞÇ. Unda ʻ belgili oʻzbek lotin yozuvi, kirill va isloh harflari bor.

Oltita shriftda bitta satr: Overpass, Fira Sans, IBM Plex Sans, Onest, Barlow, Ipak Davlat
Oltita shriftda bitta satr: oʻzbek lotin yozuvi, Ў Қ Ғ Ҳ li kirill va 2026-yil qonuni harflari. Ipak; Overpass, Fira Sans, IBM Plex Sans, Onest, Barlow va Ipak Davlat shriftlari bilan HarfBuzz (hb-view) orqali terilgan; shriftlar — SIL OFL 1.1 · CC BY 4.0 · Ipak

Natija:

Shrift ʻ (U+02BB) Ў Қ Ғ Ҳ li kirill Ö Ğ Ş Ç
Overpass yoʻq bor bor
Fira Sans bor bor bor
IBM Plex Sans bor, lekin katta boʻshliq bilan bor bor
Onest bor bor bor
Barlow, Public Sans bor kirill yoʻq bor
Archivo yoʻq kirill yoʻq bor

Barlow, Public Sans va Archivo darrov tushib qoldi: ularda bitta ham kirill harfi yoʻq, hatto Ж ham. Butun yozuv tizimini chizib tugatish — bu ana shu «noldan» degani.

IBM Plex tuzogʻi

IBM Plex Sans bir qarashda mos kelardi: unda ʻ belgisi bor. Lekin terilganda (oʻlchovimiz: Google Fonts dagi fayl, 2026-yil oktabr, belgi kengligi fayldan oʻqilgan) soʻz boʻlaklarga boʻlinadi: «O ʻ zbekiston». Bu shriftda belgi juda keng — 1000 dan 600 birlik, oʻlchamning yarmidan koʻpi. Kegl — shrift oʻlchami, satrning shartli balandligi. Ingichka chiziq atrofida ikkita boʻsh maydon qoladi.

IBM Plex Sans, Fira Sans va Ipak Davlat dagi Oʻzbekiston
Oʻzbekiston soʻzi yirik holda: IBM Plex Sans, Fira Sans va Ipak Davlat dagi O dan keyingi boʻshliq. Ipak; HarfBuzz (hb-view) bilan terilgan; shriftlar — SIL OFL 1.1 · CC BY 4.0 · Ipak

Aynan shu xato haqida type.today dagi oʻzbek yozuvi sharhasida ogohlantiriladi: O yoki G bilan ʻ belgisi orasidagi masofa juda katta boʻlmasligi kerak, aks holda terishda teshiklar paydo boʻladi. Bir metrli yozuvda bunday teshik maydonning narigi tomonidan koʻrinadi.

Fira Sans va Onest soʻzni tekisroq teradi. Lekin ularda ham ʻ — xuddi shu teskari qoʻshtirnoq, uning oʻz yon boʻshliqlari bor va O+ʻ hamda G+ʻ juftliklari kerning qilinmaydi. Harflararo masofa (kerning) — muayyan harf juftligi uchun masofa tuzatishi, masalan, A va V bir-biridan juda uzoq turmasligi uchun.

Nega Overpass

Overpass da ʻ belgisi yoʻq — rasmda uning oʻrnida oʻrnini bosuvchi kvadrat turadi. Lekin qolgan hamma narsa talablarga mos keldi.

Xarakter. Overpass Highway Gothic — AQSH yoʻl belgilari shriftidan oʻsgan. Uning oilasini 1940-yillarda AQSH yoʻl idorasida — keyinchalik Federal avtomobil yoʻllari boshqarmasi (FHWA) ga aylangan tuzilmada ishlab chiqishgan. Oʻsha shriftning vazifasi — uzoqdan va tezlikda oʻqilish. Overpass uni nusxalamaydi: bu — bir necha yozuvli va koʻp koʻrinishli mustaqil terish shrifti. Quruq toʻgʻri uchlar, ochiq shakllar, tekis ritm — ana shu biz ish shrifti uchun izlagan «chizmachilik uslubidarogʻi».

Mualliflar va kelib chiqishi. Overpass ni Delve Fonts studiyasi chizgan: Delve Whittington, Dave Bailey, Thomas Jockin. Loyihani Red Hat va Google Fonts qoʻllab-quvvatladi. Bu — ochiq kodli professional ish.

Kirill. Toʻliq, Ў Қ Ғ Ҳ bilan va Қ hamda Ҳ da toʻgʻri dumcha-desendentlar bilan. Desendent — harfning satrdan pastga tushadigan qismi, Қ dagi dum kabi.

Isloh harflari. Ö Ğ Ş Ç allaqachon oʻz joyida.

ʻ ning yoʻqligini kamchilik deb hisoblamadik. Oʻz belgimizni baribir chizgan boʻlar edik: Overpass da begona belgi bilan kurashishga toʻgʻri kelmasdi, xolos.

OFL litsenziyasi qisqacha

Overpass SIL Open Font License 1.1 boʻyicha tarqatiladi (Google Fonts dagi versiyada). OFL shriftni oʻzgartirish va oʻzgargan versiyani, jumladan dasturlar bilan birga, tarqatishga ruxsat beradi. Shartlari oddiy: hosila shrift xuddi shu litsenziya ostida qoladi, asos mualliflarining mualliflik huquqi saqlanadi, shriftning oʻzini esa alohida, oʻzi holida sotib boʻlmaydi.

Shuning uchun Ipak Davlat ning har bir faylida ikkita mualliflik huquqi satri bor: Overpass mualliflariniki va oʻzbek qatlami mualliflariniki. Shriftlar yonida ikkala satr ham yozilgan litsenziya matni yotadi. Ipak Davlat SIL OFL 1.1 boʻyicha chiqarilgan, Overpass mualliflarining mualliflik huquqi saqlangan. Overpass litsenziyasida rezervlangan nom (Reserved Font Name) yoʻq; hosila shriftning baribir oʻz nomi bor — Ipak Davlat. Huquqlar boʻyicha savollar boʻlsa — yozing: avenex@xronocode.com.

«Oʻzbek qatlami» nima

Qatlam deb Overpass ustiga qoʻshilgan hamma narsani aytamiz. Har bir qismni boʻlimning alohida maqolalarida batafsil koʻrib chiqamiz.

  • Oʻzimizning ʻ va ʼ belgilari. Toʻgʻri kesimli uchburchak. ʻ da ogʻir uchi pastda, ʼ da — yuqorida. Shunda ularni mayda oʻlchamda ham oson ajratish mumkin.
  • Belgilar bilan harflararo masofa (kerning). «Belgi polosasi» usuli: boʻshliq faqat belgi turgan joyda oʻlchanadi. Buning haqida — «Belgi polosasi» maqolasi.
  • Kirill uchun harflararo masofa (kerning). Asosda ГЛ, ТЛ, УА juftliklari uchun tuzatishlar deyarli yoʻq edi, Қ Ғ Ҳ uchun esa bironta ham yoʻq edi. Biz beshta professional ochiq shrift bilan solishtirdik: Fira Sans, Inter, Noto Sans, Onest, IBM Plex Sans. Ulardan qiymatlarni emas, har bir juftlikni qanchalik zich qoʻyishini oldik. Yakun: Regular da 784 juftlik, Bold da 802.
  • Terilgan qoʻshtirnoqlarni almashtirish. Odam o'zbek ni oddiy klaviaturada teradi — shrift oʻzbek ni koʻrsatadi. Buning haqida — «o' → oʻ» maqolasi.
  • Taxtalar uchun detallar: dumchali l, chizilgan nol, strelka-piktogrammalar, tuzatilgan oʻrta nuqta. Buning haqida — «Yozuv uzoqdan» maqolasi.

Bu nimaga aylandi

Asos oylarni tejab berdi. Lekin «oʻzbek qatlami» mayda ish boʻlib chiqmadi: Ipak Davlat ni tekshirishda mulohazalarning deyarli hammasi aynan qoʻshilgan narsalarga — belgilarga, juftliklarga, almashtirishga tegishli edi. Asosning H harfi bir marta ham savol tugʻdirmadi.

Oʻzbek tili uchun shrift qilayotganlarga xulosa: hamma narsani chizish shart emas. Muhimi — yaxshi kirill va mos xarakterli asos topish, kuchni esa oʻzbek terishini boshqalaridan ajratib turadigan narsalarga sarflash.

Manbalar

  • Overpass repozitoriyasi: Highway Gothic dan kelib chiqishi, mualliflar, Red Hat va Google Fonts qoʻllab-quvvatlashi — github.com/RedHatOfficial/Overpass.
  • Highway Gothic va Overpassni ham qamrab olgan hosila shriftlar roʻyxati — Wikipedia.
  • Google Fonts dagi Overpass mualliflik huquqi va litsenziyasi — OFL.txt fayli.
  • SIL OFL 1.1 shartlari — openfontlicense.org.
  • O/G bilan ʻ orasidagi boʻshliq haqidagi maslahat — А. Шайдуллина, type.today, 04.12.2023.
  • U+02BB, U+02BC belgilarining nomlari va raqamlari — Unicode jadvallari.
  • Qamrov va terishni tekshirish — oʻzimizniki: shrift fayllari github.com/google/fonts dan (2026-yil 18-oktabr), belgilar jadvali fontTools orqali oʻqilgan, sinov satri HarfBuzz bilan terilgan.

Havolalar: