Bu boʻlimda Ipak qanday qilinayotgani haqida soʻz yuritamiz. Nafaqat natija, balki bunga qanday erishilgani ham: harflar shakli qaydan kelgani, qayerda xato qilganimiz, ishni qanday tekshirganimiz va nega bir yoki boshqa qarorni qabul qilganimiz. Har bir maqola loyiha tadqiqotiga, tekshiruv protokollariga va shriftlarning oʻziga tayanadi. Faktning manbasi yoʻq boʻlsa, biz buni ham ochiq yozamiz.
Boʻlim Oʻzbekiston koʻchalaridagi harflarga qiziqqan hammaga: dizaynerlar, muharrirlar, yozuv ustalari, muzey va muassasa xodimlari, shunchaki qiziquvchanlar uchun.
Loyiha qanday kechdi
1. Tadqiqot
Koʻchadan boshladik: Toshkent va boshqa shaharlardagi 17 bino va yozuvni tahlil qildik — aeroport, vokzallar, «Oʻzbekiston» mehmonxonasi, Chorsu, metro. Yozuvlar qaysi shriftlar bilan terilgani va ʻ belgisi qayerda buzilishini koʻrdik. Alohida ʻ belgisini qonun va Unicode nuqtayi nazaridan, ikki lotin alifbosini, shakl manbalarini — bannaidan Yanalifgacha — oʻrgandik. Yakun — A4 hajmdagi 15 betlik «Jarayon» hujjati; uni tekshirish 18 raund oldi.
2. Konsepsiyalar
Harflarni kod bilan chizishning dastlabki urinishlari oʻn bermadi: shakllar qoʻpol chiqdi. Burilish shundan boshlandi: alohida harflar oʻrniga gʻoyalarga oʻtdik. Tanish motivga ega toʻrt konsepsiya chiqdi: bannai — gʻishtning ilashib terilishi, ganch — usta kesimli koʻp qirrali harf, metro — «Kosmonavtlar»dagidek ingichka va keng bosh harflar, qalam — yoʻgʻon qalam izi. Har birini Toshkent aeroporti fotosida sinadik.
3. Ipak Davlat
Rasmiy yozuvlar va koʻrsatkichlar uchun sokin ish shrifti kerak, uni noldan chizishning hojati yoʻq. Ochiq shriftlarni oʻzbek belgilari boʻyicha solishtirdik va Overpassni tanladik. Uning ustiga oʻzbek qatlami yaratdik: oʻzimizning ʻ va ʼ belgilari, Oʻ va Gʻning tekislanishi, Ў Қ Ғ Ҳ ishtirokidagi kirill uchun harflararo masofa (kerning — muayyan harf juftlari orasidagi masofa tuzatishi), Ö Ğ Ş Ç harflari, terish paytida belgilarni almashtirish, yozuv taxtalariga moslashgan variantlar.
4. Koʻrik
Loyiha qoidasi: bosqich ketma-ket ikki toza mustaqil koʻrikdan keyin yopiladi. Ipak Davlat toʻrt tomondan tekshirildi — tipograf, oʻzbek tili, koʻcha yozuvlari, texnika va litsenziya. 8 raund va 32 koʻrik kerak boʻldi. Eng ogʻir kech xatolar bizning oʻz tuzatishlarimizning oqibati chiqdi; ularni haqiqiy soʻzlar ustidagi test aniqladi.
5. Kutubxona
Ipak ikki xil shriftdan iborat kutubxonaga aylandi. Ish shriftlari ochiq asos ustiga oʻzbek qatlami bilan quriladi, aktsent shriftlari — Bannai, Ganch, Metro, Kalam — mahalliy motiflar asosida bizning oʻzimiz tomonidan chizilgan. Har bir shriftda 1995-yilgi lotin alifbosi, 2026-yil qonunidagi harflar va Ў Қ Ғ Ҳ bilan kirill alifbosi bor.
6. Portal
Shriftlar ipak.xronocode.com saytida bepul, ochiq SIL Open Font License 1.1 (OFL) litsenziyasi bilan joylashtirilgan: ularni erkin ishlatish, oʻzgartirish va tarqatish mumkin. Har bir shriftning oʻz sahifasi bor: namunalar, qoʻllanish sahnlari, belgilar toʻplami, yuklab olish uchun arxiv. Portal olti tilda ishlaydi: oʻzbek, rus, ingliz, ispan, portugal va xitoy tillarida.
Maqolalar
Tarix va kontekst
- Yuz yilda toʻrt yozuv — arab yozuvi, Yanalif, kirill, lotin va 2026-yil qonuni: Oʻzbekiston uchun shriftga nega hammasini birdan bilish kerak.
- ʻ belgisi: qonun nima deydi, Unicode nimani — belgi shakli nega dizayner qarori ekan, qonun talabi emas.
- Toshkent koʻchalarida nima osilgan — 17 bino va yozuv: qaysi shriftlar bilan terilgan va ʻ qayerda buziladi.
- Toshkent metrosi yozuvlari — sovet va postsovet yozuv uslublari va ularda oʻzbek tili uchun nima yetishmaydi.
Shakl
- Bannai, ganch, qalam: shakl qaydan keladi — uchta anʼanaviy usul va har biri qanday shriftga aylandi.
- Koddan shriftgacha — aktsent shriftlar kod bilan qanday chizilgani, omadsiz urinishlar ham.
Ish shrifti
- Nega noldan emas — ochiq asosdagi ish shriftlari: asos qanday tanlangan va OFL litsenziyasi nima beradi.
- Belgi polosasi: Oʻ va Gʻni qanday tekislash kerak — GʻA nega past koʻrinardi va buni qanday tuzatdik.
- o' → oʻ: oʻzbekni biladigan almashtirish — shrift terilgan qoʻshtirnoq oʻrniga toʻgʻri belgini qanday oʻzi qoʻyadi.
- Yozuv uzoqdan — I va l, O va 0, oʻrta nuqta, strelka belgilari, kichik oʻlchamda tekshirish.
Jarayon va sifat
- Sakkiz raundlik koʻrik — tekshirishning toʻrt tomoni, oʻzimiz kiritgan xatolar va raqamlar bilan rad etilgan mulohaza.
- Alifbo oʻzgaradi — yozuv joyida qoladi — Ö Ğ Ş Ç ga oʻtganda nega faqat oʻzgargan harflar qayta teriladi.