«Sharqona» shrift chizishning eng oson yoʻli: ilmoqlar, oʻtkir ravoqlar, arab harflaridagidek dumlarni qoʻshish. Bunday shrift darhol taniladi va xuddi shunday tez zeriktiradi. Ikkinchi muammo ham bor: Oʻzbekistonning koʻp tarixiy yozuvlari — muqaddas matnlar. Ularni lotin yozuvida taqlid qilish hurmatsizlik hisoblanadi.
Shuning uchun Ipak anʼanadan naqshni emas, ishlash usulini oladi. Usta harfni qanday quradi? U nimadan yasalgan? Uni nima bilan kesadi yoki yozadi? Uchta javobdan uchta aktsent shrifti oʻsdi: Ipak Bannai, Ipak Ganch va Ipak Kalam. Quyida har bir usulning tarixi va undan shriftga oʻtgan narsalar qisqacha.
Bannai: gʻishtdan harf
Bannai — devorni bezash usuli: sirli gʻisht oddiy gʻisht bilan almashinadi. Rangli gʻishtlardan geometrik naqsh yoki yozuv teriladi. Forscha soʻz «quruvchining usuli» deb tarjima qilinadi. Usul saljuqiylar va temuriylar davrida kamol topgan. Gʻishtlar boʻrtib va botib turadigan relyefli varianti hazarbof deb ataladi — «ming toʻqima»: devor mato eslatadi (Wikipedia «Banna'i»).
Oʻzbekistonda misollar koʻp. Buxorodagi Ulugʻbek madrasasida (1417–1420) koʻk sirli gʻishtdan Muhammad va Alloh nomlari kvadrat kufi bilan terilgan. Leyden universiteti tadqiqotchilari bunday yozuvlar «uzoqdan oʻqish mumkin» boʻlganini va binoning ulugʻvorligini taʼkidlaganini yozadi (Leiden Iran-Turan). Samarqandda oʻxshash yozuv Bibi-Xonim masjidining barabani — gumbaz ostidagi devor — boʻylab ketadi (Glendale College). Gur-Amir minorasida (1403–1404) gʻishtdan «Alloh» soʻzi terilgan (Wikipedia «Gur-e-Amir»; Commons dagi fayl taʼrifi).
Ipak nimani olgan. Bannaining asosiy gʻoyasi — modul. Harf chizilmaydi, bir xil gʻishtlardan teriladi. Ipak Bannai da bosh harf terishning 10 qatorini egallaydi. Chiziq — ikki qator yoki ikki katak, harf ichidagi boʻshliq — kamida ikki katak. Bu qoida toʻgʻridan-toʻgʻri bannai vazifasidan olingan: boʻshliq chiziqdan tor boʻlmasa, harflar masofada bir-biriga qoʻshilib ketmaydi.
Gʻishtlar haqiqiy devordagidek ilashib yotadi: har keyingi qatorda boʻgʻimlar yarim gʻishtga surilgan. Qiyshiq chiziqlar — K, N, Z dagilar — tekis qiyshiq emas, terish zinapoyasi boʻylab ketadi. Natijada chizilgan emas, terilgan koʻrinadigan lotin yozuvi chiqadi.
Bannaida xavf ham bor. Toza kvadrat lotin yozuvi osonlik bilan «kompyuter» piksel shriftiga aylanadi. Shuning uchun Bannai katta yozuvlar uchun aktsent shrift boʻlib qoldi. Matn va taxtalar uchun moʻljalanmagan.
Ganch: pichoq bilan oʻyilgan harf
Ganch — gips asosidagi oʻyma suvoq (Ismoilova, «Sanʼat», 2008). Usta ikki qatlamda ishlaydi. Pastki qatlam tez qotadi. Yuqori qatlam uzoq yumshoq qoladi: unga naqsh tushiriladi va pichoq hamda qirgʻichlar bilan oʻyiladi. Keyin naqsh koʻpincha boʻyaladi (centralasia-travel.com). Asosiy naqsh turlari — islimi (oʻsimlik poyalari va ilmoqlar) va girih (geometriya) (centralasia-travel.com).
Anʼana juda qadimiy. Buxoro yonidagi Varaxsha saroyida V. A. Shishkin ekspeditsiyasi 1930–1950-yillarda qum ostidan bir necha ming oʻyma ganch boʻlagini topdi. U yerdagi tasvirlar ayrim joylarda baland relyefda, deyarli haykaltaroshlik bilan oʻyilgan. Topilmalarning bir qismi bugun Toshkentdagi Oʻzbekiston Davlat tarix muzeyida saqlanadi; u yerda ikkita tiklangan panno qoʻyilgan (Ismoilova, «Sanʼat», 2008). XX asrda oʻymakorlik markazlari Xiva, Buxoro, Toshkent, Samarqand va Fargʻona vodiysi shaharlari edi.
Ganchdagi chiziq uchlariga alohida atama manbalarda topilmadi. Keyingisi — fotolar asosidagi bizning xulosa, adabiyotdan olingan tavsif emas. Pichoq yumshoq suvoqda qiyshiq devorcha — faskani qoldiradi. Quyoshda bunday oʻyiqning bir qirrasi yorugʻ, ikkinchisi soya boʻladi. Naqsh rang bilan emas, yorugʻlik bilan oʻqiladi.
Ipak nimani olagan. Ipak Ganch — ogʻir koʻp qirrali harf. «Yumaloq» harflar — O, C, G, Q — sakkizqirralikka aylandi. Tashqi burchaklarning — toʻgʻri va oʻtkirlarining — uchi kesilgan, xuddi usta uni qirib olgandek: har bir tomon boʻylab 40 birlik, toʻgʻri burchakda bu — 45° li kesim. Ichki burchaklar oʻtkir qoladi: u yerga pichoq kiradi.
Hajm V-kesimdagidek qilingan: chiziq chetlaridan devorchalar oʻrtadagi togʻorchaga yigʻiladi. Yorugʻlik yuqoridan chapdan tushadi, shuning uchun togʻorchaning bir tomoni yorugʻ, ikkinchisi soyada. Relyef har bir harf uchun qoʻlda chizilmaydi. Dastur uni konturning oʻzidan hisoblab chiqadi va u ʻ, Ў va Ş kabi istalgan belgi uchun ishlaydi.
Biz Ganch ni binoda emas, toʻrt xil tusdagi tosh devorlarda koʻrsatishga qaror qildik. Shunday asosiy usul koʻrinadi: yozuvni toshga oʻyish yoki hajmiy harflar bilan quyish mumkin, chizim boʻyoqda emas, yorugʻlikda turadi.
Qalam: qalam bilan yozilgan harf
Qalam — quruq qamishdan yasalgan yozuv asbobi. Uning uchi xat uslubiga qarab qiyshiq kesiladi (Wikipedia «Qalam»). Kesim kengligi yozuv oʻlchamini belgilaydi. X asrda Bogʻdodda «mutanosib yozuv» tizimi shakllandi, uni vazir Ibn Muqla nomi bilan bogʻlaydilar. Harflar uchta oʻlcham bilan oʻlchangan: nuqta oʻlchami, alif harfining balandligi va alif diametri li aylana (Wikipedia «Ibn Muqla»). Suls (tulus) xati — yirik, tantanali — koʻp asrlar davomida masjid yozuvlari va Qurʼon suralari sarlavhalari uchun ishlatiladi (Wikipedia «Thuluth»).
Shohizinda majmuasidagi 1360–1361-yillardagi maqbaraning kirishida oʻyiq perimetri boʻylab suls xatidagi Qurʼon matni ketadi: toʻq koʻk fonda oq harflar (society.uz).
Ipak nimani olagan. Ipak Kalam bitta keng qalam bilan yozilgan. Qalam — satrga nisbatan 65° burchak ostida tutilgan, kengligi 150 birlik kesim (bosh harf balandligi 700 da; birlik — shrift oʻlchamining mingdan bir qismi). Bunday burchakda gorizontal chiziqlar ogʻir, vertikallar yengil chiqadi. Bu — lotin va kirillga koʻchirilgan arab yozuvi kontrasti. Barcha belgilar — harflar, Ö va Ё ustidagi nuqtalar, raqamlar, qoʻshtirnoqlar — xuddi shu qalam bilan yoziladi.
65° soni — bizning tanlovimiz, iqtibos emas. Ochiq manbalarda 30–40° raqamlarini topdik. Lekin u yerda qalam uchining kesish burchagi haqida gap boradi va u qaysi chiziqdan oʻlchanishi aytilmagan. Variantlarni bir xil soʻzda solishtirdik. 30° da soʻz qiyshmaydigan oddiy lotin kursividek koʻrinadi. 65° da — arab qalamiga koʻngan kaligraf yozgan lotin yozuviday.
Katta burchakning oʻz narhi bor. Chiziq qalam uchi boʻylab deyarli yursa, u ipday ingichka boʻlib qoladi. Shuning uchun Kalam dagi qiyshiq chiziqlar qalam burchagidan kamida 9–10° chetlashadigan qilib tanlangan. Shunda eng ingichka chiziq 25 birlikdan tor boʻlmaydi va yozuvda yoʻqolib qolmaydi.
Biz nimani olmaymiz
Biz arab harflarini lotin yozuvida taqlid qilmaymiz. Yodgorliklardagi suls va kufi — avvalo matnlar, ularning koʻpi muqaddas. Biz faqat tamoyillarni olamiz: gʻisht — modul sifatida, pichoq — faska sifatida, qalam — kontrast manbasi sifatida. Naqsh — islimi, girih, syuzane gullari — harflarning oʻziga oʻtmaydi.
Yakun
Uchta usul uchta tizim berdi. Bannai — toʻr: harf qoidaga koʻra gʻishtlardan teriladi. Ganch — yorugʻlik: harf faska va soya tufayli oʻqiladi. Qalam — kontrast: chiziq qalinligini rassom emas, qalam yoʻnalishi belgilaydi.
Har bir tizim faqat eskizdagi soʻz uchun emas, istalgan harf uchun ishlaydi. Shuning uchun Ipak Bannai, Ipak Ganch va Ipak Kalam toʻliq bosh harf shriftlariga aylandi: lotin yozuvi, Ў Қ Ғ Ҳ li kirill, 2026-yil qonuni harflari Ö Ğ Ş Ç, ʻ va ʼ belgilari, raqamlar va tinish belgilari. Toʻrtinchi aktsent shrift — Ipak Metro — Toshkent metrosi yozuvlaridan oʻsgan, u haqida alohida maqola bor. Dasturlar bu harflarni qanday chizishi va rasmlar qanday qilib haqiqiy shrift fayllariga aylangani «Koddan shriftgacha» maqolasida bayon etilgan.
Manbalar
- Wikipedia: «Banna'i», «Gur-e-Amir», «Qalam», «Ibn Muqla», «Thuluth».
- Leiden University, Iran-Turan — Buxorodagi Ulugʻbek madrasasi.
- Glendale Community College — Bibi-Xonim masjidi.
- M. Sakkal, Journal of Mathematics and the Arts, 2018. Toʻliq matn pullik, toʻrning aniq nisbatlarini koʻrmaganmiz.
- centralasia-travel.com va encyclocraftsapr.com — ganch oʻymakorligi.
- J. Ismoilova, «Sanʼat» jurnali, 2008, № 3 — Varaxsha.
- society.uz — Shohizinda epigrafikasi.
- TypeDrawers — arab yozuvidagi kontrast haqidagi munozara (amaliyotchilar fikri, ilmiy manba emas).
Havolalar:
- Wikipedia: Banna'i. https://en.wikipedia.org/wiki/Banna'i
- Leiden Iran-Turan: Ulugh Beg Madrasa (Bukhara). https://iranturan.leiden.edu/ulugh-beg-madrasa/
- Glendale Community College: Masjid-i-Jami (Bibi-Khanym), Samarkand. https://gcc.glendale.edu/ceramics/fridaymosque.html
- M. Sakkal. Intersecting squares: applied geometry in the architecture of Timurid Samarkand. Journal of Mathematics and the Arts, 2018. https://doi.org/10.1080/17513472.2018.1468178
- Wikipedia: Gur-e-Amir. https://en.wikipedia.org/wiki/Gur-e-Amir
- Crafts of Uzbekistan: Ganch carving (centralasia-travel.com). https://www.centralasia-travel.com/en/publication/ganch
- J. Ismailova. Gypsum Decor from the Varakhsha Palace: the Issue of Reconstruction. San'at, 2008, № 3. https://sanat.orexca.com/2008/2008-3/jannat_ismailova-2/
- Ganch carving (encyclocraftsapr.com). https://encyclocraftsapr.com/ganch-carving/
- society.uz: Shohizinda epigrafikasi (1360–1361-yillardagi maqbara kirishi). https://society.uz/news/detail/news/1479
- Wikipedia: Qalam. https://en.wikipedia.org/wiki/Qalam
- Wikipedia: Ibn Muqla. https://en.wikipedia.org/wiki/Ibn_Muqla
- Wikipedia: Thuluth. https://en.wikipedia.org/wiki/Thuluth
- TypeDrawers: Optical correction in Arabic monoline (arab yozuvidagi kontrast haqidagi munozara). https://typedrawers.com/discussion/comment/26417