ʻ belgisi kichkina. U yuqorida, bosh harfning yuqori uchdan bir qismi darajasida turadi, ostida esa satrgacha boʻshliq. Belgi yumaloq harflar bilan oʻralganda bu deyarli sezilmaydi. Uni G bilan A orasiga qoʻying — GʻALLA soʻzida teshik paydo boʻladi.
Bu maqolada — ish shrifti Ipak Davlat da bu muammo bilan qanday kurashganimiz va odatiy tekislash usuli nega bu yerda ishlamasligi. Alohida harf juftliklari uchun masofa tuzatishlari harflararo masofa (kerning) deb ataladi.
Teshik qaydan
Rasmning yuqori satriga qarang. ʻ belgisi G dan uzoq turadi, soʻng A gacha yana bir boʻshliq ketadi. A yuqorida oʻtkir, u ham koʻp havo beradi. Uchta boʻshliq bittaga qoʻshiladi va soʻz «G» bilan «ʻALLA»ga boʻlinib ketadi.
MAʼNO dagi tutuk ʼ bilan ham xuddi shunday: A yuqorida oʻngdan ochiq, ʼ tor, N vertikal tayanchoqdan boshlanadi. A bilan N orasida soʻzdagi boshqa harflar orasidagidan kengroq tirqish hosil boʻladi.
Oʻzbek terishidagi bu muammo haqida type.today sharhi ogohlantiradi: O yoki G bilan ʻ belgisi orasidagi oraliq juda katta boʻlmasligi kerak, aks holda matnda teshiklar paydo boʻladi.
Odatda oraliqlar qanday qoʻyiladi
Ipak uchun yozgan juftliklarni kompyuterda tekshirish avtomatik «speserlar» — boʻshliqlarni oʻzi qoʻyadigan dasturlar — kabi ishlaydi. Harf juftligi bazaviy chiziqdan bosh harf tepasigacha gorizontal satrlarga kesiladi. Har bir satrda chap harfning oʻng chetidan oʻng harfning chap chetigacha boʻlgan oq masofa oʻlchanadi. Barcha satrlar boʻyicha oʻrtacha — juftlikning optik boʻshligʻi. Optik — chunki buni chizgich emas, koʻz baholaydi.
Chuqur choʻkishlar — L ichidagi yoki A koʻndalangchasi ostidagidek — kesib tashlanadi: koʻz ularga oxirigacha boqmaydi.
Etalon — HH juftligining boʻshligʻi. Ikkita toʻgʻri tayanchoq — eng oddiy holat, asosning boʻshliqlarini esa toʻgʻri deb hisoblaymiz.
Nega bu belgi uchun ishlamaydi
Belgi satrning faqat yuqori qismini egallaydi. Ostida hech narsa yoʻq. Butun balandlikda oʻlchasa, oʻrtachaga belgi ostidagi boʻshliq — u esa katta — tushadi. Algoritm «ulkan boʻshliq» koʻradi va belgini yopishtirib qoʻyadi yoki hatto qoʻshni harf ostiga kiritib yuboradi.
Birinchi variantimiz xuddi shunday qildi: belgi A ustiga chiqib oldi. Qoidani boʻshashtirdik — belgi «sakrab oʻtdi»: A ga yopishdi va G ning emas, A ning qismi sifatida oʻqiladigan boʻldi. Oʻquchi «G ʻA»ni koʻrdi.
Ikkala xato ham bitta sababning oqibati: boʻshliq belgi yoʻq joyda oʻlchangan.
Belgi polosasi
Yechim — faqat belgi haqiqatan turgan polosada oʻlchash. Ipak Davlat da ʻ belgisi bosh harf balandligining yuqori 38 % ini egallaydi. Biz ana shu polosani olamiz.
Polosada koʻz belgi darajasida koʻradigan narsa koʻrinadi: G ning oʻng cheti, belgining oʻzi, A ning chap cheti. Belgi ostidagi boʻshliq hisobga kirmaydi.
Kichik harflar uchun polosa kengaroq: kichik x harfi balandligining oʻrtasidan bosh harf tepasigacha. Kichik harflar pastroq, belgi esa ular ustidan koʻrinib turadi.
Nosimmetrik qoida
Ikkinchi kashfiyot: belgiga ikki tomondan turlicha masofa kerak.
ʻ O va G ga tegishli. Bu alohida belgi emas, harfning qismi. Shuning uchun ularga belgi zich qoʻyiladi: maqsad — HH ning odatiy boʻshligʻining 0,45 i. Keyingi harfgacha esa — odatiy boʻshliq, 1,0. Shunday qilib Gʻ bitta harf oʻlaroq oʻqiladi, belgi A ga «sakramaydi».
ʼ boʻgʻinlarni ajratadi. U hech kimnikiga tegishli emas: chap ham, oʻng harfga ham qoʻshilmaydi. Shuning uchun aynan oʻrtada, ikkala tomondan 0,8 boʻshliq bilan turadi.
Yana ikki cheklov haddan oshishdan saqlaydi. Eng tor joyda belgi qoʻniga HH boʻshligʻining 0,4 idan yaqin kelmaydi. Va shriftda birorta juftlik keglning 5 % idan yaqin kelmaydi — bu teginishdan himoya. Kegl — shrift oʻlchami; 10 sm oʻlchamda terilgan harflar uchun 5 % kegl — 5 mm.
Oldingi va keyingi oʻlchovimiz, Ipak Davlat Regular, HH boʻshligʻi ulushlarida, belgi polosasida:
| Juftlik | Bizning harflararo masofamizsiz | U bilan |
|---|---|---|
| G → ʻ | 1,16 | 0,69 |
| ʻ → A | 1,12 | 0,99 |
| A → ʼ | 1,21 | 0,80 |
| ʼ → N | 1,10 | 0,81 |
G bilan belgi 0,45 maqsadiga yetmadi — ularni teginishdan himoya toʻxtatdi. Shunday moʻljallangan: mayda oʻlchamda yopishib qolgandan koʻra biroz boʻshroq boʻlgani maʼqul.
Kirill: xuddi shu mantiq, boshqa etalon
Ishning ikkinchi yarmi — kirill. Overpass da u deyarli kerning qilinmagan: ГЛ, ТЛ, УА tarqoq turgan, Қ Ғ Ҳ uchun esa tuzatishlar umuman yoʻq edi.
Bu yerda Ipak Davlat ni beshta professional ochiq shrift bilan solishtirdik: Fira Sans, Inter, Noto Sans, Onest va IBM Plex Sans. Muhim eslatma: ularning kerning qiymatlarini nusxalamadik. Har birining juftlikni oʻz HH siga nisbatan qanchalik zich qoʻyishini oʻlchadik, medianani oldik va Ipak Davlat ni unga mosladik. Mediana — qatorning oʻrtasi: yarim shriftlar juftlikni zichroq, yarmi boʻshroq qoʻyadi. U bitta gʻayrioddiy shriftga natijani buzishga imkon bermaydi.
Ikki qoida ishni soddalashtirdi.
Egizaklar. Shakli lotin harflariga mos keladigan kirill harflari (А, В, Е, К, М, Н, О, Р, С, Т, Х) lotinlaridek qoʻyiladi. КА juftligi KA juftligiga teng. Aks holda bir xil soʻz ikki yozuvda xil koʻrinardi.
Dumlar. Satr ostida dumli harf — Қ, Ҳ, Ц, Щ — oʻz asosi kabi qoʻyiladi: Қ — К kabi, Ҳ — Х kabi. Dum satrdan pastda yotadi va boʻshliqqa kirmaydi.
Bu yerda tekshiruvda topilgan xato yuz berdi. Teginishdan himoya avval faqat satrdan yuqorida oʻlchagan va Қ bilan Ҳ dumlari qoʻshni А ga deyarli tegib turgan. Oʻlchov pastga, dumlargacha kengaytirildi va muammo yoʻqoldi.
Yakun: Regular da 784 juftlik, Bold da 802. Batafsil «oldinga/keyinga» sinovi — quyida.
Teginish haqidagi tortishuv
Tekshiruvda mulohaza boʻldi: Gʻ dagi belgi G ga deyarli tegadi, keglning 1 % i atrofida. Bu tasdiqlanganida shriftni chiqarib boʻlmaydi degan edi.
Buni kontur boʻyicha tekshirdik: juftlikni kegl 2000 nuqtaga teng boʻlgan rastrga chizdik va G siyohi bilan belgi orasidagi eng qisqa masofani oʻlchadik. Regular da 145 birlik, Bold da 119 chiqdi — keglning 7,3 va 6,0 % i. Boshqa usul bilan mustaqil oʻlchov 7,8 va 7,0 % berdi. Mulohazaning oʻzida taklif qilingan chegara — 60–80 birlik — zaxira bilan bajarildi. Mulohaza raqamlar bilan rad etildi. Belgining G ga yaqinligi bu yerda xato emas: Gʻ bitta harf oʻlaroq oʻqilishi uchun shunday moʻljallangan.
Bundan nima chiqadi
ʻ belgisi — qoʻshtirnoq emas va uni qoʻshtirnoqday tekislash mumkin emas. Oʻzbek tili uchun shrift qilayotgan har kimga kerak boʻladigan uch xulosa:
- Boʻshliqni belgi turgan joyda oʻlchash kerak, butun satr balandligida emas.
- ʻ oʻz harfiga tortiladi, ʼ oʻrtada turadi: qoida nosimmetrik.
- Teginishdan himoya chiroyli raqamdan muhimroq: mayda oʻlchamda ortiqcha havodan koʻra yomonrogʻi — yopishib qolish.
Manbalar
- O/G bilan ʻ orasidagi boʻshliq haqidagi maslahat — А. Шайдуллина, type.today, 04.12.2023.
- U+02BB va U+02BC nomlari va raqamlari — Unicode jadvali Spacing Modifier Letters.
- kern xususiyatining tavsifi — OpenType spetsifikatsiyasi, Microsoft Typography.
- Usul va raqamlar — bizniki: oʻlchov Ipak Davlat v0.1 yigʻishida HarfBuzz va FreeType orqali bajarilgan, 2026-yil oktabr.
- Etalon shriftlar: Fira Sans, Inter, Noto Sans, Onest, IBM Plex Sans (barchasi SIL OFL 1.1 ostida).
Havolalar:
- А. Шайдуллина. Uzbek. type.today, 04.12.2023. https://type.today/en/journal/uzbek
- Unicode: Spacing Modifier Letters (U+02B0–U+02FF). https://www.unicode.org/charts/PDF/U02B0.pdf
- OpenType: kern xususiyati (Microsoft Typography). https://learn.microsoft.com/en-us/typography/opentype/spec/features_ko
- HarfBuzz — matnni yoyish dvigateli. https://harfbuzz.github.io/
- Fira Sans. https://github.com/mozilla/Fira
- Inter. https://github.com/rsms/inter
- Noto Sans. https://github.com/notofonts/latin-greek-cyrillic
- Onest. https://github.com/simpals/onest
- IBM Plex. https://github.com/IBM/plex