IPAK

Maqolalar · Bosqich 1 · Koʻcha va yozuv

Toshkent koʻchalarida nima osilgan

Biz 17 bino va yozuvni tahlil qildik — aeroportlar, vokzallar, vazirliklar, bozor, metro — va deyarli hamma joyda bir xil narsani koʻrdik: meʼmorchilik ustiga qoʻyilgan tasodifiy shrift.

Yozuvlar uchun shrift chizishdan oldin yozuvlarda allaqachon nima borligini koʻrdik. Koʻrib chiqishga 17 obyekt kirdi. Asosan bu Toshkent, qiyoslash uchun yana Samarqand aeroporti va vokzali hamda Surxondaryo viloyatidagi hokimlik. Aeroportlar, vokzallar, mehmonxona, vazirlik, bozor, metro bekati, koʻcha koʻrsatkichi.

Darhol usul haqida ogohlantirib qoʻyamiz. Barcha fotolar Wikimedia Commons ning erkin suratlaridan olingan, muallif va litsenziyalar har bir rasm ostida koʻrsatilgan. Shrift nomlari — bizning koʻz bilan baholashimiz. Birorta bino uchun ham shrift nomi aytilgan hujjat topilmadi. Shuning uchun «oʻxshaydi» va «koʻrinishidan» deb yozamiz, «bu Helvetica» deb emas.

Vokzallar va aeroportlar: bino ustiga shrift

Eng koʻzga tashlanadigan misol — Samarqand vokzali. Yelpigʻichsimon ustunli uzun soyabon ustida koʻk hajmiy harflar: SAMARQAND · VOKZAL · SAMARQAND. Shrift — Arial Bold yoki Helvetica Bold ga juda oʻxshash yoʻgʻon grotesk: toʻgʻri oyoqli R, kalta dumli Q. 2011-yilgi suratda yozuv boshqacha: och koʻk, shakli oʻzgacha harflar [4]. Shrift yozuv bilan birga almashgan.

Samarqand vokzali
Samarqand vokzali: SAMARQAND · VOKZAL · SAMARQAND. Yelpigʻichsimon ustunli soyabon ustida koʻrinishidan Arial Bold yoki Helvetica Bold ga yaqin yoʻgʻon grotesk. DS28, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Toshkent vokzalida ham xuddi shu tarix. 1899-yilgi bino 1957–1961-yillarda modernistik uslubda qayta qurilgan, mustaqillik yillarida esa yana ikki marta qayta qurilgan [2]. Hozir tomda toʻq koʻk grotesk: TOSHKENT · VOKZAL · TOSHKENT. 2011-yilgi fotosida harflar sezilarli kengroq va boshqa rangda [3]. Yagona standart yoʻq: har yangi yozuv yangi shrift olib keladi.

Toshkent aeroporti terminali ustida — TOSHKENT XALQARO AEROPORTI, deyarli yumaloq O li geometrik grotesk. Harflar tomdagi ramkada turadi. Xuddi shu kirish yonidagi granit steladagi uch tilli yozuv esa koʻrinishidan Times ga oʻxshash serifli shrift bilan terilgan. Bitta eshik oldida oʻzaro bogʻliq boʻlmagan ikki shrift.

Toshkent aeroporti
Toshkent xalqaro aeroporti: tomdagi ramkada TOSHKENT XALQARO AEROPORTI. Alpasli, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Davlat muassasalari va oʻzbek oʻrniga inglizcha

Sogʻliqni saqlash vazirligining frizida — SOGʻLIQNI SAQLASH VAZIRLIGI, toʻq qizil harflar. Oʻlcham frizga moslab olingan, bu yaxshi. Lakin mayda serifli keng «reklama» shrifti oʻqsimon ravoqlar yonida begona koʻrinadi. Denovdagi tuman hokimligida — HOKIMIYAT, Times New Roman Bold ga juda oʻxshash yoʻgʻon serifli shrift bilan. «Word dagidek» yechim.

Sogʻliqni saqlash vazirligi
Sogʻliqni saqlash vazirligi: oʻqsimon ravoqlar ustidagi frizda SOGʻLIQNI SAQLASH VAZIRLIGI. Humoyun Mehridinov, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Alohida mavzu — ingliz tili. «Oʻzbekiston» mehmonxonasida (1974-yil, Toshkent modernizmining ramzlaridan biri [5]) karniz boʻylab keng serifli bosh harflar bilan HOTEL UZBEKISTAN yozilgan. Tomda oʻzbekcha «Oʻzbekiston» nomi yoʻq. Samarqand aeroportining yangi terminali faqat inglizcha yozilgan, qolaversa «Samarkand» — «Samarqand» emas. Tashkent City bogʻida — TASHKENT CITY, mahalliy xaraktersiz kontrastli «moda» shrift bilan.

Chorsu: bitta soyabonda uch shrift

Chorsu bozori gumbazi 1980-yilda loyihalashtirilgan [6]. 2026-yil iyulda bozor «Toshkent modernizmi» obyekti sifatida YuNESKO Jahon merosiga kirdi [7]. Bosh kirish soyabonida esa — XUSH KELIBSIZ!, «ESKI JUVA» DEHQON BOZORI va ДОБРО ПОЖАЛОВАТЬ. Uch xil shrift, ikki xil yozuv, konturlar va gulli fon. Yonidagi firuza gumbaz bilan kirish hech qanday bogʻlanmagan.

Chorsu bozori kirish eshigi
Chorsu bozorining bosh kirish eshigi: bitta soyabonda uch xil shrift va ikki xil yozuv. Jean Housen, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Qayerda yaxshi chiqadi

Yaxshi misollar ham topildi. «Kosmonavtlar» bekati platformasida nom katta oraliqlar bilan ingichka va keng bosh harflarda terilgan. Metall harflar toʻgʻridan-toʻgʻri koʻk keramikaga, medalonlar bilan bir chiziqda mahkamlangan [8]. Yozuv devor bilan tortishmaydi, bezakning bir qismiga aylanadi. Batafsil — «Toshkent metrosi yozuvlari» maqolasida.

«Kosmonavtlar» bekati
«Kosmonavtlar» metro bekati: koʻk keramika ustidagi ingichka metall harflar bilan КОСМОНАВТЛАР, medalonlar bilan bir chiziqda. Enric, Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Islom sivilizatsiyasi markazi oldidagi plita ham yomon koʻrinmaydi. Oʻyilgan shriftlardagidek kengayuvchi chiziqli va oʻtkir uchli tilla rangli harflar kulrang granit bilan yaxshi uygʻunlashadi. Bitta zaif joyi bor: OʻZBEKISTONDAGI dagi ʻ belgisi toʻgʻri shaklda, lekin ortiqcha mayda.

Xalqlar doʻstligi saroyi va «Panorama» kinoteatri umuman katta yozuvsiz qiladi: binolar fasad plastikasi bilan taniladi. Humo Arena da esa koʻrsatkichlar deyarli soʻzsiz ishlaydi: sektor harflari va piktogrammalar ham oʻzbekga, ham sayyohga tushunarli [9].

Humo Arena koʻrsatkichlari
Humo Arena dagi koʻrsatkichlar: tilsiz ham tushunarli sektor harflari va piktogrammalar. Mysportedit, Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

ʻ qayerda buziladi

Yozuvlarda ʻ oʻrniga toʻgʻri apostrof koʻrishni kutgan edik. Erkin suratlarda bunday yozuvlar uchramadi. Koʻrib chiqilgan obyektlarning barchasida, Oʻ yoki Gʻ boʻlgan joyda, belgi toʻgʻri «6» shaklida. Muammolar boshqa: Islom sivilizatsiyasi markazining granit plitasida belgi mayda va yoʻqoladi, NAVOIY KOʻCHASI koʻcha koʻrsatkichida u O bilan C orasiga siqilgan, yozuvdan yozuvga esa oʻlchami va joyi oʻzgaradi.

Matn terishda esa chalkashlik ommaviy. Ochiq OpenStreetMap kartasidagi oʻlchovimizga koʻra (2026-yil 18-oktabr, Toshkent chegaralaridagi obyektlar Overpass API servisi orqali oʻzbekcha nomi boʻyicha sanalgan): Oʻ va Gʻ li nomlarning taxminan 88 % i toʻgʻri apostrof bilan terilgan, toʻgʻri belgi taxminan 7 % hollarda turadi [11]. Yana bir oʻlchovimiz — oʻsha kunning oʻzida sakkizta yirik saytning, davlat, shahar va yangilik saytlarining bosh sahifalari: O va G dan keyin bitta sahifada ikkitadan toʻrttagacha xil belgi uchraydi. Bu raqamli matn, koʻchadagi yozuvlar emas: koʻrib chiqishdagi yozuvlar fotolarida belgi hamma joyda toʻgʻri shaklda. Kun.uz jurnalisti koʻcha yozuvlaridagi xatolar «sanogʻi yoʻq» deb yozadi [10]. Ehtimol, toʻgʻri apostrof koʻproq doʻkon va kafelar yozuvlarida yashaydi, lekin buni faqat maydonda suratga olish orqali tekshira olamiz.

Ipak Davlat bilan terilgan NAVOIY KOʻCHASI va SAMARQAND · VOKZAL
Xuddi shu yozuvlar bitta shrift — Ipak Davlat Bold bilan terilgan: ʻ belgisi O ga yopishib turadi, oʻrta nuqta bosh harf markazida. Ipak; shrift — SIL OFL 1.1 · CC BY 4.0 · Ipak

Bu shrift uchun nimani anglatadi

Koʻrib chiqishdan Ipakka qoʻyiladigan talablar roʻyxati shakllandi:

  1. Butun binoga bitta shrift. Tom yozuvi, stela va ichki navigatsiya — bitta shrift oilasida.
  2. Lotin va kirill — bitta oila. Ikkala yozuv bor joyda ular ikki xil shriftday koʻrinmasligi kerak.
  3. ʻ belgisi harfning bir qismi. O va G ga zich, katta, barcha taxtalarda bir xil.
  4. Hajmiy harflar uchun oddiy shakllar. Metalda yoki yorugʻlik qutisida yoʻqoladigan mayda detallarsiz.
  5. Mahalliy, ammo cheklangan xarakter. Shrift ham vokzal ornamenti, ham modernizm betoni bilan til topishishi kerak.
  6. Piktogramma va strelkalar bir xil chiziq qalinligida, Humo Arena dagidek.

Ipak Davlat birinchi uch punktga toʻgʻridan-toʻgʻri javob beradi: unda lotin, kirill va 2026-yil qonuni harflari bir qalinlik va proporsiyada, oʻzimizning ʻ va ʼ belgilari hamda strelka-piktogrammalar bor. Muayyan binoga xos xarakterni kutubxonaning aktsent shriftlari beradi.

Manbalar

  1. Wikipedia: Tashkent International Airport. https://en.wikipedia.org/wiki/Tashkent_International_Airport
  2. Shayxontohur tumani hokimligi: vokzal. https://shayxontohur.tashkent.uz/en/city/interesting-places/85
  3. Commons: Tashkent Station, 2011 (Bobyrr, CC BY-SA 4.0). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Tashkent_Station.JPG
  4. Commons: Railway station in Samarkand, 2011 (Bobyrr, CC BY-SA 4.0). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Railway_station_in_Samarkand_2011.jpg
  5. Koryo Group: Hotel Uzbekistan. https://koryogroup.com/blog/discovering-the-grandeur-of-the-hotel-uzbekistan-a-jewel-of-tashkent-s-history
  6. Wikipedia: Chorsu Bazaar. https://en.wikipedia.org/wiki/Chorsu_Bazaar
  7. Euronews, 02.08.2026. https://www.euronews.com/2026/08/02/grand-designs-tashkents-modernist-architecture-joins-unesco-world-heritage-list
  8. Wikipedia: Kosmonavtlar (Tashkent Metro). https://en.wikipedia.org/wiki/Kosmonavtlar_(Tashkent_Metro)
  9. Wikipedia: Humo Arena. https://en.wikipedia.org/wiki/Humo_Arena
  10. Kun.uz, 27.09.2023. https://kun.uz/news/2023/09/27/lotin-yozuvini-takomillashtirish-muammoli-4-ta-harf-nega-ozgartirilmoqda
  11. Oʻzimizning oʻlchash: OpenStreetMap, Overpass API orqali (xarita maʼlumotlariga soʻrov yuboradigan servis), 18.10.2026 (maʼlumotlar © OpenStreetMap ishtirokchilari, ODbL). https://overpass-api.de
  12. Wikimedia Commons: Samarqand vokzali (DS28, CC BY-SA 4.0). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Samarkand_railway_station._June_2022.jpg
  13. Wikimedia Commons: Toshkent aeroporti (Alpasli, CC BY-SA 4.0). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Toshkent_xalqaro_aeroporti_binosi_24.jpg
  14. Wikimedia Commons: Chorsu bozori kirish eshigi (Jean Housen, CC BY-SA 4.0). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:20230606_Tashkent166.jpg
  15. Wikimedia Commons: Sogʻliqni saqlash vazirligi (Humoyun Mehridinov, CC BY-SA 4.0). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sogʻliqni_Saqlash_vazirligi_binosi_01.jpg
  16. Wikimedia Commons: «Kosmonavtlar» bekati (Enric, CC BY 4.0). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:108_Estació_de_metro_Kosmonavtlar_(Taixkent).jpg
  17. Wikimedia Commons: Humo Arena koʻrsatkichlari (Mysportedit, CC BY-SA 4.0). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Указатели_в_Humo_Arena_(2).jpg