IPAK

Maqolalar · Bosqich 1 · Koʻcha va yozuv

Yuz yilda toʻrt yozuv

Bir asr ichida oʻzbek tili arab yozuvini lotinga, lotinni kirillga, kirillni yana lotinga almashtirdi, 2026-yilda esa lotin yozuvi yana bir marta oʻzgartirilmoqda.

Ona tilidagi «Oʻzbekiston» soʻzini olaylik. 1920-yilda Toshkentda tugʻilgan inson umri davomida uni toʻrt xil usulda yozilganini koʻrishi mumkin edi: arab harflari bilan, Yanalif lotin yozuvida, kirillda va mustaqil Oʻzbekiston lotin yozuvida. Nabiralari esa beshinchisini koʻradi — 2026-yil qonuni boʻyicha lotin yozuvini.

Shrift dizayneri uchun bu shunchaki tarix emas. Alifboning har bir almashinuvi koʻchalarga oʻz yozuvlar qatlamini qoldirgan. Eski yozuvlar bir kunda yechib olinmaydi. Shuning uchun Oʻzbekiston uchun shrift birdaniga bir necha meʼyorni tera olishi kerak. Bu maqola — ana shu meʼyorlar boʻyicha qisqa yoʻl koʻrsatkich.

Arab yozuvi: 1920-yillargacha

Oʻzbek tili va Oʻrta Osiyodagi qardosh turkiy tillar koʻp asrlar davomida arab yozuvi bilan yozilgan [1]. Samarqand va Buxoro yodgorliklaridagi yozuvlar ham ana shu yozuv bilan bajarilgan, garchi ularning tili koʻproq arab yoki forsiy boʻlsa-da, oʻzbek emas.

Arab yozuvining oʻzbek tili uchun maʼlum bir qiyinligi bor edi: undoshlarni yaxshi yetkazadi, unlilarni esa yomon. Oʻzbek tilida esa unli juda koʻp va ular maʼno uchun muhim. 1920-yillar boshida jadid islohotchilari unlilar ochiq yoziladigan yangi imlo taklif qildilar. Inglizcha Vikipediyaga koʻra, u 1921-yilda qabul qilingan [1]. Ruscha Vikipediyaga koʻra, 1921-yildagi loyiha amalga oshmagan, isloh qilingan alifbo esa rasman 1923-yil 18-oktabrda tasdiqlangan [2]. Manbalar bu yerda farq qiladi, shuning uchun ikkala sanani ham keltiramiz.

Yanalif: 1920–1930-yillardagi lotin yozuvi

1926-yilda Bokudagi Birinchi turkiyshunoslik qurultoyi SSSR turkiy tillarining lotin yozuviga oʻtishini maʼqulladi. Yangi alifbo Yanalif — «yangi alifbo» deb ataldi [1][3]. Oʻzbekiston SSR unga 1920-yillar oxirida oʻtdi. 34 belgidan iborat oʻzbek varianti 1929-yil may oyida Samarqanddagi konferensiyada tasdiqlandi [1][2]. Baʼzan oʻtish yili sifatida 1928-yil aytiladi; bu sanali hujjatni biz topa olmadik.

1933-yilgi plakat, Yanalif bilan terilgan
Plakat, Toshkent, 1933-yil. Sarlavhasi Yanalif bilan terilgan — 1930-yillardagi oʻzbek lotin yozuvi: «KOLXOZLARDA MIHNAT ЬNTЬZAMЬNЬ MYSTAHKAMLA!» («Kolxozlarda mehnat intizomini mustahkamlang!»). Muallifi nomaʼlum, Marjani fondi toʻplamidan; Wikimedia Commons · Public domain (PD-old-70)

1933-yildagi plakatda bu lotin yozuvining qanday koʻringani koʻrinadi. Unda hozirgi oʻzbek lotin yozuvida yoʻq harflar bor edi: Ь, Ꞑ, Ƣ, Ə.

Yanalif uzoq umr koʻrmadi. 1937-yilda A. K. Borovkov rahbarligidagi guruh yangi tahrirni tayyorlay boshladi, ammo kirillga oʻtish uni quvib oʻtdi [1][2].

«Yagona yangi turkiy alifbo» jadvali
«Yagona yangi turkiy alifbo» jadvali, 1930-yildan oldingi darslikdan: Yanalifning bosma va qoʻlyozma harflari arab harflari yonida. Jadval barcha turkiy tillar uchun umumiy, faqat oʻzbeklarniki emas. Muallifi nomaʼlum; Wikimedia Commons · Public domain (PD-URAA)

Kirill: 1940-yildan

1939-yilda Oʻzbekiston SSR Maorif xalq komissarligi huzuridagi komissiya kirill asosidagi alifbo loyihasini tayyorladi. 1940-yil 8-mayda respublika Oliy Kengashining sessiyasi yangi alifbo toʻgʻrisidagi qonunni qabul qildi. Oʻtish muddati — 1942-yil 1-yanvar [2].

Oʻzbek kirill alifbosi rus alifbosini oldi va unga toʻrt harf qoʻshdi: Ў, Қ, Ғ, Ҳ [1]. Aynan shu harflar hozirgacha yozuvlarda, eski kitoblarda va metroda koʻrinadi. Ularni tera olmaydigan shrift mamlakatdagi tarixiy yozuvlarning yarmini yozib bera olmaydi.

Mustaqil Oʻzbekiston lotin yozuvi: 1993 va 1995

1993-yil 2-sentyabrda «Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosini joriy etish toʻgʻrisida»gi 931-XII-sonli qonun imzolandi [5]. Alifboning birinchi variantida diakritikali — harf ustiga yoki ostiga qoʻshiladigan qoʻshimcha belgili harflar bor edi: Ç, Ş, Ğ, Ö, Ñ [1][2].

1995-yil 6-mayda qonunga oʻzgartirish kiritildi. Diakritikali harflar almashtirildi: Ç oʻrniga Ch, Ş oʻrniga Sh, Ğ oʻrniga Gʻ, Ö oʻrniga Oʻ, Ñ oʻrniga Ng [2]. Bu lotin yozuvi taxminan oʻttiz yildan beri amal qiladi. Unda 26 harf va uchta harf birikmasi bor [1].

Oʻtish choʻzilib ketdi. Lotin yozuviga toʻliq oʻtish muddati bir necha bor surildi: avval 2000-yildan 2005-yilga, keyin yana keyinga; manbalar turli oraliq sanalarni keltiradi, oxirgi muddat — 2023-yil 1-yanvar [2]. Kirill bu vaqt ichida hech qayerga gʻoyib boʻlmadi. U gazetalarda, yozuvlarda va katta avlod odatida qolib ketti.

Alohida tarix — Oʻ va Gʻ harflaridagi ʻ belgisi. Uni qanday yozish va qanday koʻrinishi kerakligini «ʻ belgisi: qonun nima deydi, Unicode nimani» maqolasida koʻrib chiqamiz.

2026-yil qonuni

2026-yil 7-iyulda Qonunchilik palatasi alifboni oʻzgartirish toʻgʻrisidagi qonunni qabul qildi [6]. 10-sentyabrda uni Senat maʼqulladi [7]. Qonunga koʻra Oʻ oʻrnini Ö, Gʻ oʻrnini Ğ, Sh oʻrnini Ş, Ch oʻrnini Ç egallaydi, Ng birikmasi esa endi alohida harf hisoblanmaydi. Tutuq belgisi (ʼ) oʻz oʻrnida qoladi [7].

Prezidentning qonunga qoʻygan imzosini 2026-yil 19-oktabr holatiga ochiq manbalarda topa olmadik. Shuning uchun ehtiyotkor yozamiz: qonun parlament tomonidan qabul qilingan, biroq bizning maʼlumotlarimizga koʻra hali imzolanmagan.

Qiziq bir aylanish chiqadi. Ş harfi oʻzbek lotin yozuvida uchinchi marta paydo boʻladi: Yanalifda, 1993-yilda va hozir. «Ch» maʼnosidagi Ç esa ikkinchi marta — 1993–1995-yillardan keyin [1][2].

Bu shrift uchun nimani anglatadi

Bugun Toshkentning bitta koʻchasida sovet kirillini, ʻ belgili 1995-yilgi lotin yozuvini va tez orada Ö va Ğ li lotin yozuvini koʻrish mumkin. Bu meʼyorlarning hech biri bir yilda yoʻqolib ketmaydi. Hozir osiladigan yozuv oʻn yil osilib turishi va alifbo almashinuvini boshdan kechirishi mumkin.

Shuning uchun Ipak barcha amaldagi meʼyorlar uchun birdaniga qilinmoqda.

Ipak Davlat bilan terilgan OʻZBEKISTON, ÖZBEKISTON va ЎЗБЕКИСТОН
Bitta soʻz uch xil meʼyorda, Ipak Davlat Bold bilan terilgan: 1995-yilgi lotin yozuvi (Oʻ), 2026-yil qonuni boʻyicha lotin yozuvi (Ö) va oʻzbek kirill yozuvi (Ў). Ipak; shrift — SIL OFL 1.1 · CC BY 4.0 · Ipak

Ipak Davlatda va kutubxonaning aktsent shriftlarida ʻ va ʼ belgili 1995-yilgi lotin yozuvi, 2026-yil qonunidagi harflar (Ö, Ğ, Ş, Ç) hamda rus va oʻzbek kirill yozuvi (Ў, Қ, Ғ, Ҳ) bor. Alifbo almashsa ham, yozuvni boshqa shrift bilan qaytadan chizishga toʻgʻri kelmaydi. Faqat oʻzgargan harflar qayta teriladi, umumiy koʻrinish esa avvalgidek qoladi.

Ipakda nima yoʻq — ochigʻini aytamiz. Shriftlarda arab yozuvi yoʻq. Yanalifning oʻziga xos harflari, masalan Ƣ va Ꞑ, ham yoʻq. 1930-yillardagi muzey va tarixiy yozuvlar uchun bu boʻshliq va biz uni kelajak uchun mumkin boʻlgan vazifa sifatida qayd etamiz.

Manbalar

  1. Wikipedia: Uzbek alphabet. https://en.wikipedia.org/wiki/Uzbek_alphabet
  2. Википедия: Узбекская письменность. https://ru.wikipedia.org/wiki/Узбекская_письменность
  3. Wikipedia: Yañalif. https://en.wikipedia.org/wiki/Yañalif
  4. type.today: Uzbek. А. Шайдуллина, 04.12.2023. https://type.today/en/journal/uzbek
  5. Oʻzbekiston Respublikasining 931-XII-sonli qonuni, 02.09.1993 (lex.uz). https://lex.uz/docs/112283
  6. Kun.uz, 07.07.2026. https://kun.uz/en/news/2026/07/07/parliaments-lower-house-passes-bill-to-revise-uzbek-alphabet-848eb2
  7. gov.uz, 10.09.2026. https://gov.uz/en/kongeotexnazorat/news/view/217317
  8. Wikimedia Commons: 1933-yilgi plakat, Yanalif (muallifi nomaʼlum, Public domain). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:“Strengthen_working_discipline_in_collective_farms”_–_Uzbek,_Tashkent,_1933_(Mardjani).jpg
  9. Wikimedia Commons: «Yagona yangi turkiy alifbo» jadvali (muallifi nomaʼlum, Public domain). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alfavit2.jpg