ʻ belgisi: qonun nima deydi, Unicode nimani

1995-yilgi oʻzbek lotin yozuvida yuqoridan oʻng tomonda kichik belgi bilan yoziladigan ikki harf bor: Oʻ va Gʻ. Belgining oʻzi teskari vergulga yoki «6» raqamiga oʻxshaydi. Yonida uning «qardoshi» — «9»ga oʻxshash ʼ yashaydi. Bu tutuk belgisi (tutuq belgisi), ajratish belgisi: maʼlumot, sanʼat.

Belgi kichkina, ammo aynan uning ustida shriftlarning va yozuvlarning koʻpi buziladi. Oʻz variantimizni chiza boshlaganimizda birinchi navbatda savol tugʻildi: u qanday shaklda boʻlishi kerak? Meʼyor bormi? Qonunni, imlo qoidalarini, Unicode standartini va xalqaro transliteratsiya jadvalini oʻqidik. Javob kutilmagan chiqdi.

Qonunda nima yozilgan

Oʻzbek lotin yozuvi 1993-yil 2-sentyabrdagi 931-XII-sonli qonun bilan joriy etilgan. Alifbo hozirgi koʻrinishida 1995-yil 6-maydagi oʻzgartirishlar bilan belgilangan [1]. Qonunda harflar jadvali bor. Unda Oʻ va Gʻ sanab oʻtilgan, jadval oxirida esa belgining oʻzi koʻrsatilgan va apostrof deb atalgan.

Qiziq tafsilot: rasmiy lex.uz portalidagi qonunning ruscha matnida bu harflar teskari shtrix bilan chop etilgan — «O`o`», «G`g`», belgining oʻzi esa «(`)» koʻrinishida koʻrsatilib, bu apostrof ekanligi izohlangan [1]. Bu — oʻzbek alifbosida boʻlmasligi kerak boʻlgan yozuv mashinkasi belgisi U+0060. Albatta, bu qonunchining qarori emas, elektron nusxaning xususiyati. Ammo u asosiy gapni yaxshi koʻrsatadi: qonun belgini sanab oʻtadi va nimaga kerakligini aytadi, lekin uning shaklini tasvirlamaydi.

Imlo qoidalari 1995-yil 24-avgustdagi 339-sonli Vazirlar Mahkamasi qarori bilan tasdiqlangan [2]. Unda Oʻ harfi qanday tovushni yetkazishi (5-punkt) va Gʻ harfi (28-punkt) haqida batafsil aytilgan. 32-punkt ʼ belgisiga bagʻishlangan: u oʻzlashma soʻzlardagi choʻziq unlini bildiradi (aʼlo, baʼzan) va unlini oldingi undoshdan ajratadi (inʼom, sanʼat). Yana ikki punkt shu belgiga tegishli: 17-punktga koʻra, s va h ikkita alohida tovushni bildirganda («sh» tovushi emas) ularning orasiga ʼ qoʻyiladi (Isʼhoq, asʼhob); 75-punktga koʻra, soʻz boʻlinayotganda belgi birinchi satrda qoladi (maʼ-rifat, inʼ-om). lex.uz dagi qoidalarning elektron matnida «toʻgʻri» U+02BB va U+02BC belgilari turibdi. Ammo bu yerda ham belgi qanday koʻrinishi kerakligi haqida bir ogʻiz ham yoʻq: ogʻishi, oʻlchami, qalinligi, balandlikda qayerda turishi qanday.

Unicode nima deydi

Unicode — har bir belgining raqami va nomi bor xalqaro jadval. Oʻzbek tili uchun ikki belgi muhim [3]:

• U+02BB MODIFIER LETTER TURNED COMMA — «modifikator harf: teskari vergul». Bu — Oʻ va Gʻ dagi ʻ.
• U+02BC MODIFIER LETTER APOSTROPHE — «modifikator harf: apostrof». Bu — ʼ, tutuk belgisi (tutuq belgisi).

«Modifikator» soʻzi bu yerda muhim. Unicode uchun bu — harf, tinish belgisi emas. Dasturlar uni soʻzning bir qismi deb hisoblaydi. ‘ va ’ qoʻshtirnoqlari (U+2018, U+2019) — boshqa belgilar: ular tinish belgilari. Toʻgʻri apostrof ' (U+0027) — yozuv mashinkasi belgisi.

«Teskari vergul» nomining oʻzi «6» shakliga ishora qiladi. Unicode qoʻllanidagi misollar — gavayilik ʻokina va tongalik fakauʻa [3]. Oʻzbek tili u yerda tilga olinmagan. Bu yana bir bor koʻrsatadi: Unicode belgiga raqam va nom beradi, lekin uni dizayner oʻrniga chizib bermaydi. Odatiy «olti» qiyofasi belgi nomidan keladi, oʻzbek qonunidan emas.

Amalda nima qilinadi

Toʻgʻri belgi standart klaviatura tartiblarida yoʻq. Windows ning oʻzbek tili uchun oʻrnatilgan tartiblari orasida faqat kirill bor (Uzbek Cyrillic); oʻzbek lotin tartibi yoʻq va ʻ (U+02BB) ni terishning oʻrnatilgan usuli ham yoʻq [11]. Word da belgini shunday olish mumkin: 02BB ni terib, Alt+X ni bosish kifoya. Shuning uchun odamlar qoʻl ostidagini qoʻyadilar: toʻgʻri apostrof yoki qoʻshtirnoq [7][8].

Kun.uz jurnalisti Shuhrat Shokirjonov 2023-yilda buni shunday yozgan edi: «Bitta so‘zni 13 xil yozish mumkinligiga guvoh bo‘lasiz va ulardan faqat bittasi to‘g‘ri» — yaʼni bitta soʻzni 13 xil usulda yozish mumkinligini va toʻgʻrisi faqat bittasi ekanini koʻrasiz [9].

Buni ochiq kartada tekshirdik (oʻz oʻlchovimiz, 2026-yil 18-oktabr: OpenStreetMap ga Overpass API servisi orqali yuborilgan soʻrov Toshkent chegaralaridagi obyektlarni oʻzbekcha nomi boʻyicha sanadi). Oʻzbekcha nomida O yoki G dan keyin oʻxshash belgilardan biri turadigan taxminan 4600 obyekt topildi. Taxminan 88 % hollarda toʻgʻri apostrof, toʻgʻri ʻ esa taxminan 7 % hollarda turgan edi.

Shrift dizaynerining maslahati

Mutaxassislardan topgan yagona amaliy tavsiya — type.today saytidagi oʻzbek yozuvi haqidagi maqolada (2023). Belgi u yerda baʼzi shriftlarda qoʻshtirnoqdan oʻlchami bilan farq qiladigan teskari yakka qoʻshtirnoq sifatida tasvirlangan. Asosiy maslahat — O yoki G bilan belgi orasidagi masofani juda katta qilmaslik, aks holda terishda teshiklar paydo boʻladi [6].

Buni oʻzimiz ham koʻrdik. Oʻlchovimiz (2026-yil oktabr): Google Fonts dagi oʻnta mashhur ochiq shrift, belgilar jadvali fontTools orqali oʻqilgan, sinov satri HarfBuzz bilan terilgan. Oʻntasidan toʻrttasida ʻ belgisi umuman yoʻq. IBM Plex Sans da belgi keragidan 2–3 baravar keng va soʻz boʻlaklarga boʻlinib ketadi: «O ʻ zbekiston». Faqat bitta shrift — Montserrat — belgini O va G ga biroz yaqinlashtiradi. Hech biri ʻ ni harfning bir qismi qilib chizmagan.

Koʻchalarda belgi shakli odatda toʻgʻri, muammo boshqada: u mayda va siqilgan turadi.

Bu shrift uchun nimani anglatadi

Qonun shaklni belgilamagani uchun uni erkin oʻylab topamiz — va belgi ishlashiga erishishimiz shart.

Ipak Davlatda ʻ va ʼ belgilari qaytadan chizilgan. Asos shriftdagi qoʻshtirnoqning yumaloq «tomchisi» harflarimizning toʻgʻri kesimlariga mos kelmasdi. Endi bu — toʻgʻri kesimli uchburchak. Ogʻir uchi chiziq qalinligining bir yarim baravari, yengil uchi deyarli oʻtkir. ʻ da massa pastda va ogʻish 10°, ʼ da massa yuqorida va ogʻish 23°. Shunday qilib belgilarni uzoqdan ham aralashtirib yubormaysiz.

ʻ belgisi O va G ga zich turadi, xuddi harfning bir qismidek. Keyingi harf esa odatdagidek masofaga chekinadi. Buni qanday tekislaganimiz haqida batafsil — «Belgi polosasi: Oʻ va Gʻni qanday tekislash kerak» maqolasida.

Odamlar baribir toʻgʻri apostrof tergani uchun shrift oʻzi yordam beradi. Oʻzbek matni uchun almashtirish yoqilgan: soʻz ichida O va G dan keyin terilgan ' belgisi ʻ ga, harflar orasida esa ʼ ga aylanadi. Inglizcha King's soʻziga shrift tegirmaydi.

Kutubxonaning aktsent shriftlarida — Bannai, Ganch, Metro, Kalam — belgi har bir uslub mantiqida chizilgan, qoʻshtirnoqlardan tayyor olingan emas. Bu aynan shuning uchun mumkinki, belgi shakli — dizayner qarori, qonun talabi emas.

Manbalar

1. Oʻzbekiston Respublikasining 931-XII-sonli qonuni, 02.09.1993, 06.05.1995-dagi Qonun tahririda; lex.uz dagi ruscha matn. https://lex.uz/docs/112283
2. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 24.08.1995-dagi 339-sonli qarori «Oʻzbek tili imlosining asosiy qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida». https://lex.uz/docs/1625271
3. Unicode Character Database, NamesList.txt. https://www.unicode.org/Public/UNIDATA/NamesList.txt
4. BGN/PCGN 2000 Agreement, Uzbek: Table of Correspondences (dolzarbligi 2017-yil noyabrda tekshirilgan). https://geonames.nga.mil/geonames/GNSSearch/GNSDocs/romanization/TABLE_OF_CORRESPONDENCES_FOR_UZBEK.pdf
5. GOV.UK: Romanization systems. https://www.gov.uk/government/publications/romanization-systems
6. type.today: Uzbek. А. Шайдуллина, 04.12.2023. https://type.today/en/journal/uzbek
7. Wikipedia: Gʻ. https://en.wikipedia.org/wiki/Gʻ
8. Wikipedia: Uzbek alphabet. https://en.wikipedia.org/wiki/Uzbek_alphabet
9. Kun.uz, 27.09.2023. https://kun.uz/news/2023/09/27/lotin-yozuvini-takomillashtirish-muammoli-4-ta-harf-nega-ozgartirilmoqda
10. Wikimedia Commons: NAVOIY KOʻCHASI koʻrsatkichi (Enric, CC BY 4.0). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:184_Navoiy_Shoh_Ko'chasi_(Taixkent),_rètol.jpg
11. Microsoft: Keyboard identifiers and input method editors for Windows. https://learn.microsoft.com/en-us/windows-hardware/manufacture/desktop/windows-language-pack-default-values

OpenStreetMap boʻyicha oʻlchov — oʻzimizniki (Overpass API — xarita maʼlumotlariga soʻrov yuboradigan servis, shrift Overpass bilan adashtirmang; 18.10.2026; maʼlumotlar © OpenStreetMap ishtirokchilari, ODbL). Oʻnta ochiq shriftni tekshirish ham oʻzimizniki (Google Fonts fayllari, 18.10.2026; fontTools va HarfBuzz).